Odcinki

Glosa to dopisek. Komentarz zapisany przy tekście, na marginesie, między wersami, czasem bardzo drobnym pismem. Coś, co miało tylko objaśniać główny tekst, ale po wiekach samo staje się śladem czyjegoś myślenia, czyjegoś głosu, czyjejś obecności.I może właśnie tak warto słuchać średniowiecza: nie tylko przez wielkie opowieści o królach, bitwach, zakonach i katedrach, ale też przez glosy. Przez dopiski, przeoczenia, formy żeńskie, zaklęcia zapisane na końcu rękopisu, słowa, które komuś wydały s...

Wyobraźcie sobie: przez dwa tysiące lat nie macie własnego państwa, przenosicie się z Hiszpanii do Turcji, z Niemiec do Polski, a jedyne, co macie naprawdę stałego, to litery.W tym odcinku „Łapacza słów” razem Tamarą Sztymą z Muzeum Żydów Polskich "Polin" ruszamy tropem języków żydowskich i szukamy w nich wspólnego rdzenia. Bo nie ma jednego żydowskiego języka - jest hebrajski, jidysz, ladino, judeoarabski i cała mapa innych, które rodziły się w diasporze, niosąc pamięć, religię, codzienność i...

W tym odcinku przenosimy się do Afryki, do miejsca, które wypełnia język hausa. Język, który wyrósł z kurzu szlaków karawanowych, z negocjacji prowadzonych pod gołym niebem, z religijnych pieśni i z handlu, w którym słowo bywało silniejsze niż podpis.Dziś mówi nim kilkadziesiąt milionów ludzi, ale w Europie jest niewidzialny. Tymczasem Stał się nośnikiem islamu, językiem targów, poezji i kina. Jest jednym z najważniejszych języków Afryki.Z afrykanistką prof. Niną Pawlak sprawdzamy, jak brzmi ...

To będzie historia o tym, jak pogadać z kimś, kto od pięciu wieków już nie żyje. W tym odcinku „Łapacza słów” zaglądamy do bazgrołów, dopisków, przekreśleń i emocjonalnych komentarzy dawnych czytelników zostawianych na marginesach książek.To oni odpowiadają autorom, obrażają się, polemizują, poprawiają „herezje” i zostawiają po sobie ślady tak intymne, jakby pisali je wczoraj.To rozmowa z historykami książek o książkach jako dawnych mediach społecznościowych, o języku, który przechowuje gniew...

W radiu cisza to błąd. „Dziura w eterze”. W życiu często bierzemy ją za niepewność, brak wiedzy albo zwykły stres. Ale jest też inna cisza. Taka, która nie jest pustką, tylko walką. Dzieje się wtedy, gdy doskonale wiesz, co chcesz powiedzieć. Masz w głowie gotowy plan, całą strukturę zdania. Ale sygnał nie przechodzi. Mózg wysyła komendę „start”, a ciało odpowiada blokadą.Dziś porozmawiamy o jąkaniu. Ale nie o tym, które kojarzymy z nieśmiałością czy lękiem przed ludźmi. To mit, o którym zapom...

Archeolodzy znajdują kawałek drewna z wyrytymi runami. Napięcie rośnie. Czy to starożytne zaklęcie? Prośba do Odyna o zwycięstwo? Klątwa rzucona na wrogów?Tłumaczenie brzmi: „Gyda mówi, że masz wracać do domu”. Koniec. Kropka. Prawdopodobnie mąż zasiedział się w karczmie, a wściekła żona – zamiast SMS-a – wysłała mu kawałek kory z wyrytym „do nogi!”.I tu zaczyna się cała zabawa. Bo wbrew temu, co myślimy (dzięki ci, popkulturo!), runy to często nie była żadna wielka magia. To były średniowie...

Święta to nie tylko barszcz i pierogi. To przede wszystkim poligon językowy. Stół, przy którym spotykają się różne kody, różne pokolenia i różne wrażliwości. Czy konwenanse to gorset, który nas dusi, czy może kevlarowa kamizelka, która chroni nas przed emocjonalnym postrzałem?W tym odcinku z jezykoznawczynią dr Agnieszką Rosińską-Mamej rozmawiam o gramatyce miłości w trybie rozkazującym i o tym, jak przeżyć Wigilię i nie zwariować pod ostrzałem trudnych pytań rodziny. No i jak taktownie nie da...

Możesz zrobić doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. Możesz pisać artykuły o teorii optymalności i spierać się o modele fonologiczne z naukowcami z całego świata. Możesz być perfekcyjnie dwujęzyczny i płynnie przechodzić z akademickiej polszczyzny na angielski.Ale zróbmy prosty test.Zamknij oczy. Zacznij liczyć w myślach.Jeśli słyszysz: „jeden, dwa, trzy” — jesteś stąd, z nizin. Jeśli jednak, mimo lat spędzonych w bibliotekach i salach wykładowych, wciąż pojawia się: „roz, dwa, czi, śtyry…” ...

Za chwilę poznamy Młodzieżowe Słowo Roku. I jak co roku my, dorośli - boomerzy z ambicją „bycia na czasie” - będziemy rzucać nim na prawo i lewo, udając, że świetnie rozumiemy świat, w którym żyją dzisiejsi nastolatkowie. Ale wystarczy posłuchać młodych przez pięć minut, żeby zrozumieć jedno: to jest inna planeta. I inny język.Głosówki zamiast zdań, memy zamiast metafor, emotki zamiast przymiotników. A do tego świat, który bombarduje bodźcami szybciej, niż my zdążymy znaleźć w głowie odpowiedn...

Wyobraźcie sobie wielką rodzinę, w której nikt nie lubi small talku. Gdzie na imieninach u cioci panuje cisza, a goście siedzą bezpieczne trzy metry od siebie. To rodzina języków ugrofińskich. Kuzyni, którzy są trochę osobni i bardzo nie lubią, jak się ich dotyka.W tym odcinku z dr Martyną Kokotkiewicz z UAM sprawdzamy, jak różnie potoczyły się ich losy.To fascynujące studium charakterów!Kuzyn Fiński: Został w zimnie i mroku. I chyba z desperackiej tęsknoty za ciepłem wymyślił najbardziej „...

Co to znaczy "być u siebie"? I czy można nigdzie nie czuć się do końca u siebie? O tym, czym jest podwójna tożsamość - dar i obciążenie - bycia Romką w Polsce, opowiada moja gościni, dr Joanna Talewicz, antropolożka i badaczka.To rozmowa, która obala mity. Nie tylko ten o hermetyczności kultury Romów, ale przede wszystkim o ich nomadyzmie, który w Europie nie był wyborem, a ucieczką.Czy wiecie, że na terenach dzisiejszej Rumunii Romowie mieli status niewolniczy przez kilkaset lat - od XIV wi...

"Grzeczne dziewczynki idą do nieba, a niegrzeczne tam, gdzie chcą". Znamy to hasło, prawda? Wszyscy je lubimy, bo czujemy w nim bunt i wolność. Ale czy zastanawialiście się kiedyś, dlaczego w ogóle musimy wybierać? Dlaczego, żeby iść tam, gdzie się chce, trzeba być "niegrzecznym"?Wpadliśmy w pułapkę. W języku polskim słowo "grzeczny" nabrało toksycznego znaczenia. "Bądź grzeczny" – mówimy do dziecka, a tak naprawdę myślimy: "bądź posłuszny", "bądź cichy", "nie przeszkadzaj". Pomyliliśmy grzecz...

"O zmarłych mówi się tylko dobrze albo wcale". To zasada, którą znamy wszyscy. Ale czy kiedykolwiek zastanawialiście się, jak ona działa w praktyce? Jakim językiem naprawdę żegnamy bliskich, znajomych, osoby publiczne? Co w danej kulturze uznajemy za godne wspomnienia, a co przemilczamy?W tym odcinku, razem z językoznawcą dr. Mariuszem Jakoszem, analizując język nekrologów, przyglądamy się, jak Polacy mówią o śmierci — i o sobie nawzajem.Bo w języku nekrologów zapisane są nasze wartości: to,...

Specjalny halloweenowy odcinek dla tych, którzy mają odwagę :) Zaglądamy za zasłonę i próbujemy pójść tropem tych, których marzeniem była komunikacja z zaświatami.Zapraszam!

Jest taki język, który brzmi trochę jak niemiecki, trochę jak niderlandzki, a czasem – jak echo polszczyzny. To wilamowski (Wymysiöeryś) – mowa jednego miasteczka na południu Polski, Wilamowic.W 1945 roku w kościele w Wilamowicach odczytano zakaz: nie wolno mówić po wilamowsku, nie wolno nosić wilamowskich strojów. Minęło 80 lat, a ten język znowu brzmi. Zmartwychwstał dzięki garstce upartych ludzi, którzy postanowili, że to, co zostało im odebrane, można odzyskać.W tym odcinku mówimy o języ...

Na pierwszy rzut oka to tylko daty, nazwiska i rubryki. Ale jeśli przyjrzeć się bliżej — zaczyna się słyszeć język dawnych czasów. W tych zapisach miesza się łacina z polszczyzną, niemiecki z warmińskim, a nieczytelne pismo staje się opowieścią o ludziach, którzy żyli, kochali, grzeszyli i żartowali.Dr Mateusz Żmudziński, archiwista i badacz ksiąg metrykalnych, pokazuje, że te dokumenty są czymś więcej niż rejestrem chrztów, ślubów i zgonów. To zapis emocji, błędów, językowych potknięć i drobn...

W tym odcinku zapraszam do tanga! Rozmawiam w nim z dr Joanną Nowak-Michalską o lunfardo - niezwykłej odmianie argentyńskiego słownika, która narodziła się w portowych dzielnicach Rio de la Plata na przełomie XIX i XX wieku razem ze zmysłowym tańcem.To nie osobny język, lecz żywy rejestr mowy, zrodzony z mieszaniny włoskiego, hiszpańskiego, afrykańskich i rdzennych wpływów. Lunfardo – dawniej kojarzone z językiem ulicy i przestępców – dziś jest symbolem Buenos Aires i zostało wpisane na listę ...

Karaimi – lud z Krymu, którego dzieje układają się jak palimpsest. Turkijski język, judaistyczna religia, domy w Polsce i na Litwie. Najmniejsza mniejszość w naszym kraju, a jednocześnie nośnik niezwykle bogatej, wielowarstwowej kultury. W tym odcinku rozmawiam z Mariolą Abkowicz ze Związku Karaimów Polskich o tym, jak splatają się wątki tożsamości, języka i historii Karaimów.-----------------------------------------------------☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi ...

Weźmy takie zdanie: kangur skubie trawę – brzmi sensownie. Ale jeśli powiesz: na kangurze nie rośnie trawa – dziwnie, choć to przecież to prawda?W tym odcinku Łapacza słów z prof. Tadeuszem Ciecierskim rozmawiam o filozofii języka: jak możemy badać język za pomocą jego samego, dlaczego matematyka to też język i czy można mieć świadomość bez języka oraz czy sztuczna inteligencja to już nowy rozmówca, choć jest samym językiem bez umysłu.-----------------------------------------------------☕ Pod...

Jesteś w Polsce, mów po polsku - słyszą nieraz migranci. Tylko... co to znaczy po polsku? Czy Polska jest jednojęzyczna?Na pierwszy rzut oka – tak. Statystyki ze spisu powszechnego mówią jasno: 98% Polaków deklaruje, że w domu mówi po polsku. Ale pod spodem kryje się zupełnie inna opowieść.W tym odcinku „Łapacza słów” razem z prof. Nicole Dołowy-Rybińską rozmawiamy o ukrytej wielojęzyczności Polski – tej, której nie widać w danych. To języki mniejszości, odmiany regionalne i lokalne gwary, kt...

Afazja to zaburzenie językowe, najczęściej spowodowane udarem mózgu. Ma różne oblicza, czasem objawia się trudnością w mówieniu, problemami z nazywaniem osób, przedmiotów czy miejsc, czasem to kłopoty ze zrozumieniem mowy – szczególnie dłuższych, złożonych zdań. Bywa, że jej objawem są trudności w czytaniu i pisaniu albo powtarzanie w kółko tego samego słowa lub frazy.Jednak, wbrew pozorom, afazja nie oznacza utraty języka, ale trudność w dostępie do słów i zdań, które wciąż są obecne w umyśle...

Czy Władysław Jagiełło potrafił mówić po polsku? A Adam Mickiewicz po litewsku? W nowym odcinku „Łapacza słów” razem z z dr Jowitą Niewulis-Grablunas i dr. Piotrem Grablunasem z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu opowiadamy o językach bałtyckich – dwóch, które przetrwały z większej rodziny - litewskim, nazywanym najbardziej archaicznym z żywych języków Europy – tak konserwatywnym, że zachował formy bliskie sanskrytowi. I - bardziej „nowoczesnym” - łotewskim.Mówimy też o chłodniku, k...

Czy wiecie, że niemowlęta gaworzą inaczej po polsku niż po japońsku? Od początku „stroją” się do języka, który słyszą. Za to wszystkie dzieci uczą się słów w swoim języku w podobnym tempie, choć bywają języki łatwiejsze i trudniejsze. Spojler: polski wcale nie jest z tych trudnych!A co z dziećmi, którym język nie przychodzi łatwo? Zaburzenie rozwoju języka dotyka ok. 7 proc. dzieci — i nie ma nic wspólnego z inteligencją czy słuchem. Jak wspierać dzieci w nabywaniu języka? Jakie osiągają kamie...

Jak to możliwe, że w jednym kraju rozwijały się równolegle dwa języki narodowe? No to witajcie w Łotwie! A szczególnie w Łatgalii, wschodnim regionie j Łotwy. To fascynujące miejsce – pograniczne, wielojęzyczne, wielowyznaniowe – w którym przetrwał język inny niż łotewski, choć również nazywany „łotewskim”.Dlaczego łatgalski nie jest dialektem, choć za taki bywa uznawany? Jak wyglądało jego „językowe przebudzenie”?W tym odcinku podcastu rozmawiam z prof. Tomaszem Wicherkiewiczem – socjolingw...